Zając szarak

 

ZAJĄC SZARAK - Lepus europaeus (Linnaeus, 1758)

  • Synonimy: kot, szarak, kopyra, śpioch
  • Rząd: Zającokształtne - Lagomorpha
  • Rodzina: Zającowate - Leporidae

Zając szarak z wyjątkiem Norwegii oraz północnych części Szwecji, Finlandii i Rosji zamieszkuje całą Europę. Granicą jego zasięgu na wschodzie jest rzeka Ob w Azji. Trudno jednak wyznaczyć jest na tym kontynencie granicę jego zasięgu południowego, gdyż nakładają się na siebie obszary rozmieszczenia blisko spokrewnionych gatunków zajęcy.

Pomimo tworzenia szeregu różniących się pomiędzy sobą form, Polskę zamieszkuje podgatunek nominatywny. Występuje on na równinach, jak i w górach do wysokości około 1600 m n.p.m. Żyje na polach uprawnych, łąkach i w lasach. Rzadziej można go spotkać na terenie bagien, torfowisk, wydm nadmorskich, obszarach rekultywowanych, w głębi większych obszarów leśnych i na terenach o glebie podmokłej i nieprzepuszczalnej, a nawet na terenach miejskich. Stwierdzono u zajęcy dużą wybiórczość na korzyść upraw dających możliwie dużą osłonę. Na miejsce legowisk wybierają uprawy roślin okopowych, paszowych, oziminy rzepaku, a także łąki, sady, zadrzewienia śródpolne, oraz nieużytki porośnięte chwastami. Częściej też zasiedla "wnętrze" pól uprawnych niż pobliże osiedli ludzkich i szlaków komunikacyjnych. W różnych typach środowiska polnego występują ponadto sezonowe zmiany zagęszczenia. Np. jesienią zające unikają w miarę pól z dużą ilością zadrzewień, zimą z kolei z pól otwartych przenoszą się właśnie na tereny z naturalnymi osłonami.

Do momentu kryzysu populacji w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia był gatunkiem bardzo pospolitym na terenie województwa kujawsko-pomorskiego. Znamiennym jest fakt, że kryzys tej populacji postępował równolegle, wraz z rozwojem szczepień lisów wolno żyjących przeciwko wściekliźnie, co spowodowało bardzo dynamiczny wzrost liczebności tego gatunku, a co za tym idzie również jego presji redukcyjnej w odniesieniu do swych ofiar.

Zając odżywia się wyłącznie pokarmem roślinnym. Żywi się większością roślin uprawnych w różnej postaci, trawami, rozmaitymi ziołami, pączkami, młodymi pędami, a także korą grubszych gałęzi i pni drzew oraz krzewów, ponadto niektórymi owocami, nasionami oraz grzybami. W/g Brulla (1979) z terenu RFN w diecie zająca znajduje się aż 77 gatunków roślin, w tym 35 gatunków z dość dużym udziałem. Zające selektywnie zjadają określone rośliny. Np. na podstawie badań preferencyjnych dotyczących kory drzew (Matuszewski 1966) uzyskano następujący szereg : jabłoń, wierzba, głóg, osika, robinia i dąb. Przy zróżnicowanym składzie pokarmu zależnym od pory roku, dzienna dawka żywieniowa zająca wynosi 800-1000 g świeżej masy, co stanowi około 25 % masy ciała zwierzęcia.

Ciąża u samicy zająca trwa 40-43 dni. Samica koci się w spokojnym miejscu, w lesie, względnie na polu w zaroślach, trawach lub pod osłoną miedzy. Jeden miot liczy 1-6 młodych. Podczas wczesnowiosennych wykotów rodzi się zwykle 1-2 młodych. Przychodzą one na świat w marcu, stąd nazywa się je marczakami. Następne mioty są liczniejsze. Samica rzuca w roku od 2 do 4 miotów w odstępach około dwóch miesięcy. Łączna liczba urodzonych przez jedną samicę wynosi średnio 7,4 młodych (Raczyński 1964). Podlega jednak ona dość dużym wahaniom w poszczególnych latach i wynosi średnio 6,5-9,0 (Pielowski 1976). W bardzo poważnym stopniu zależy to między innymi od wieku i kondycji fizycznej samicy. W procesie rozrodu zachodzi u zajęcy ciekawe zjawisko tzw. podwójnej ciąży, tzn. seperfetacja. W tym przypadku wysoko ciężarna samica, u której zarodki rozwijają się tylko w jednym rogu macicy, może zostać zapłodniona powtórnie, a nowe płody rozwijają się wówczas w drugiej części narządu niezależnie od poprzednich.

Ocena płci
Jedyną metodą rozpoznawania płci są oględziny zewnętrznych narządów płciowych. Do 6 miesiąca życia trudno rozpoznawalne - później dobrze. U zająca szersza czaszka.


Ocena wieku
Wiek oceniamy na podstawie znamienia Stroha, czyli zgrubienia na zewnętrznej stronie łokcia w odl. ok. 1 cm od nadgarstka. Stanowi je chrząstka istniejąca do czasu zakończenia wzrostu kończyny na długość. Ze względów praktycznych dzieli się zające na 2 grupy wieku: - poniżej 8 miesięcy i powyżej 8 miesięcy

Teoretycznie zając może dożyć 12-13 lat. W praktyce jednak, biorąc pod uwagę ogromną śmiertelność już w młodych klasach wieku średni wiek życia zajęcy wynosi około 1,5 roku. Śmiertelność zajęcy jest bardzo duża. Na terenie Polski w wyniku 9 letnich badań określono np. roczną śmiertelność osobników dorosłych na poziomie około 20% w okresie rozrodu i około 5% w okresie zimy. Zające młode w okresie od urodzenia do jesieni giną w około 77%. Użytkowanie łowieckie nie przekraczało 8 % osobników młodych i 27% dorosłych. Lista potencjalnych drapieżników - reducentów zająca jest bardzo długa. Należą do niej np. wszystkie ssaki drapieżne z kotem i psem domowym włącznie, większe ptaki drapieżne na czele z jastrzębiem gołębiarzem, błotniakiem stawowym i myszołowem (zwyczajnym przez cały rok i włochatym w okresie zimy). Z pośród chorób należy wymienić przede wszystkim robaczycę (w/g ostatnich badań około 70% zajęcy jest zarażonych tą chorobą), gruźlica rzekoma, pastereloza, kokcydioza, a także bruceloza.

W wyniku powyższego spadek liczebności tego gatunku na przestrzeni lat 1975-2009 na terenie województwa kujawsko-pomorskiego wyniósł średnio około 75-80%.


Program poprawy warunków bytowania i rozwoju populacji Zająca Szaraka - Warszawa 2002


Pozyskanie zajęcy w Okręgu Bydgoskim przedstawia poniższa tabela:

Sezon Pozyskanie
1997/98 859
1998/99 986
1999/00 710
2000/01 622
2001/02 411
2002/03 503
2003/04 270
2004/05 215
2005/06 232
2006/07 159

Opublikowano: 08.06.2009, ZO PZŁ w Bydgoszczy. Opracował: Grzegorz Wiśniewski

Komentarze

Dodaj komentarz

Komunikaty

13° słaba mżawka
1 011 hPa
11km/h SW
0mm 45%
27 paź
Imieniny: Frumencjusz, Iwona, Manfred, Manfreda, Sabina, Siestrzemił, Wincenty